ABD'nin İran'a Olası Harekâtı Uluslararası Hukuka Uygun mudur?

1. BM Şartı ve Dar Yorum: Kural İhlaldir

Uluslararası hukukun temel metni olan Birleşmiş Milletler Antlaşması'nın 2(4). maddesi, devletlerin uluslararası ilişkilerinde güç kullanmasını yasaklar . Bu yasağın istisnası ise 51. maddedeki meşru müdafaa (self-defence) hakkıdır.

• Dar Yorum: 51. madde metninde açıkça "bir silahlı saldırı vuku bulması halinde (if an armed attack occurs)" ifadesi yer alır . Bu nedenle, hukukçuların bir kısmı ve birçok devlet, bu hakkın yalnızca fiilen gerçekleşen bir saldırıya karşı kullanılabileceğini savunur.

• Sonuç: Bu katı ve dar yoruma göre, İran henüz somut bir saldırı (örneğin, füze fırlatması) gerçekleştirmeden, sadece nükleer silah geliştirme kapasitesine sahip olma ihtimaline karşı yapılacak bir ABD harekatı, BM Şartı'na açıkça aykırıdır ve hukuka aykırı bir "önleyici savaş (preventive war)" niteliği taşır .

Temel Kural: Kuvvet Kullanma Yasağı ve İstisnası

Uluslararası hukukun temel metni olan Birleşmiş Milletler (BM) Antlaşması'nın 2(4). maddesi, devletlerin birbirlerine karşı kuvvet kullanmasını yasaklar . Bu yasağın iki temel istisnası vardır:

1. BM Güvenlik Konseyi'nin yetkilendirmesi (BM Antlaşması Bölüm VII).

2. Meşru müdafaa (self-defence): BM Antlaşması'nın 51. maddesi, bir devletin "silahlı bir saldırıya uğraması halinde" meşru müdafaa hakkını saklı tutar .

İşte sorunun düğümlendiği nokta tam da burasıdır: Madde 51 açıkça "saldırı olursa" (if an armed attack occurs) demektedir . Bu ifade, ilk bakışta, bir saldırı gerçekleşmeden kuvvet kullanmayı kesin bir dille yasaklamaktadır.

2. Örf ve Adet Hukuku ve Geniş Yorum: "Anlık Tehdit" Koşulu

Diğer bir görüş ise meşru müdafaa hakkının BM Şartı'ndan bağımsız, "doğal bir hak" olarak örf ve adet hukukunda da var olduğunu ve 51. maddenin bu hakkı ortadan kaldırmadığını belirtir . Bu görüş, tarihi Caroline vakasına (1837) dayanır.

• Caroline Kriterleri: Bu vakayla birlikte, bir devletin önleyici meşru müdafaa (anticipatory self-defence) hakkını kullanabilmesi için tehdidin;

  1. Anlık (imminent): Saldırının gerçekleşmesine çok az bir zaman kalmış olması,

  2. Ezici (overwhelming): Tehdidin büyüklüğünün başka bir seçeneğe izin vermemesi,

  3. Başka çare bırakmaması (leaving no choice of means): Diplomatik veya başka yollarla önlenemeyecek olması gerektiği kabul edilir .

• Güncel Uyarlama: Günümüzde özellikle kitle imha silahları tehdidi karşısında, "anlık olma" kavramı yeniden yorumlanmaktadır. ABD'nin benimsediği "son fırsat penceresi (last window of opportunity)" yaklaşımına göre, eğer bir devlet, saldırı gerçekleştikten sonra karşılık verme şansını tamamen kaybedecekse (örneğin, nükleer bir saldırı sonrası yok olacaksa), tehdit "anlık" kabul edilebilir .

BM Antlaşması'nın kabul edildiği 1945'ten bu yana, özellikle nükleer silahlar gibi yıkım gücü yüksek ve ani saldırı kapasitesine sahip tehditler karşısında, 51. maddenin çok katı yorumlanmasının devletleri savunmasız bırakabileceği görüşü ortaya çıkmıştır . Bu görüş, geleneksel uluslararası hukukta var olduğu kabul edilen bir ilkeye, Caroline testi'ne dayanır .

Caroline Kriterleri (1837)

Bu kriterlere göre, bir devletin henüz gerçekleşmemiş bir saldırıyı önlemek için kuvvet kullanması ancak şu koşulların bir arada bulunması halinde meşru olabilir:

• Anlık ve Kaçınılmaz Tehdit (Instant, Overwhelming): Saldırı tehdidi anlık ve kaçınılmaz olmalıdır. Düşman ordularının sınırda toplanması gibi yakın ve somut bir tehlike olmalıdır .

• Başka Çare Kalmaması (Leaving no choice of means): Tehdidi bertaraf etmek için diplomasi gibi başka hiçbir yol kalmamış olmalıdır .

• Orantılılık (Proportionate): Yapılacak askeri müdahale, önlenmek istenen tehditle orantılı olmalı ve gereğinden fazla olmamalıdır .

Bu klasik tanıma "beklenen (anticipatory) meşru müdafaa" denir.

3. Somut Durum: İran ve Hukuki Engeller

İran'ın nükleer programı özelinde, yukarıdaki geniş yoruma göre dahi harekatın hukuka uygun olması zor görünmektedir. Bunun başlıca nedenleri şunlardır:

• Tehdidin "Anlık" Olmaması: Uluslararası hukukta önleyici müdafaa için aranan en kritik şart, saldırının "anlık" olmasıdır . Oysa nükleer silah geliştirme süreci uzun yıllar alan, izlenebilen ve diplomasiye (örneğin, nükleer anlaşma müzakerelerine) açık bir süreçtir. Bu nedenle, silah üretilmeden yapılacak bir askeri müdahale, birçok hukukçu tarafından "önleyici (anticipatory)" değil, hukuken meşru olmayan "preventive (önceden bertaraf etme)" savaş olarak nitelendirilir .

  
  

• Tarihsel Emsal (Osirak): İsrail'in 1981'de Irak'ın Osirak reaktörüne düzenlediği ve benzer gerekçelere dayandırdığı saldırı, BM Güvenlik Konseyi tarafından oybirliğiyle kınanmış ve hukuka aykırı bulunmuştur . Bu karar, henüz faaliyete geçmemiş bir nükleer tesise karşı yapılan saldırının uluslararası toplumun genel kabulüne göre hukuka aykırı olduğunu gösteren güçlü bir emsaldir.

  
  

• Güncel Siyasi Tutarsızlık: 2025 yılında İsrail ve ABD'nin İran'a yönelik gerçekleştirdiği varsayılan saldırılar (Operation Rising Lion, Operation Midnight Hammer), uluslararası hukukçular arasında tartışma yaratmıştır. Eleştirmenler, bu ülkelerin 2022'de Rusya'nın Ukrayna'ya yönelik benzer "önleyici meşru müdafaa" gerekçesini reddettiklerini hatırlatarak, bunun uluslararası hukukun çifte standartla uygulanması anlamına geldiğini ve hukuk sistemini aşındırdığını belirtmektedir .

Şimdi sorunuzdaki somut duruma, yani "başka bir devletin silah ürettiği saikiyle" saldırmayı bu çerçevede değerlendirelim:

• Klasik Anticipatory Self-Defence (Beklenen Meşru Müdafaa): Bir ülkenin gizlice nükleer silah geliştirdiğine dair istihbarat, çoğu zaman Caroline testindeki "anlık ve kaçınılmaz tehdit" koşulunu karşılamaz. Silah üretimi genellikle yıllar süren, izlenebilen ve diplomasi yoluyla çözülebilecek bir süreçtir. Bu nedenle, böyle bir durumda yapılacak bir saldırı, hukuken meşru kabul edilen "anticipatory" değil, büyük ölçüde hukuka aykırı olan "preventive" (önleyici) savaş olarak nitelendirilir . Uluslararası hukuk, "preventive" savaşı tanımaz .

• Genişletilmiş Yorum (Son Fırsat Doktrini): Özellikle 11 Eylül 2001 saldırılarından sonra ABD, "anlık tehdit" kavramının günümüzün kitle imha silahları ve terör örgütleri gibi aktörlerine göre yeniden yorumlanması gerektiğini savunmuştur . Buna göre, eğer bir devlet, bir saldırıyı bekleyecek olursa karşılık verme şansını tamamen kaybedecekse (örneğin, nükleer bir saldırı sonrası yok olacaksa), tehdidin "anlık" olduğu kabul edilebilir. Buna "son fırsat penceresi (last window of opportunity)" testi de denir . Bu yorum, ABD ve müttefikleri tarafından benimsenmiş olsa da, uluslararası hukuk camiasında genel kabul görmüş bir yaklaşım değildir ve ciddi tartışmalara yol açmaktadır .

  
  

Değerlendirme Tablosu

Hukuki Dayanak	Koşul / Yorum	İran'a Yönelik Olası Bir ABD Harekatının Hukuki Durumu
BM Şartı md. 51 (Dar Yorum)	Silahlı saldırı fiilen gerçekleşmelidir.	Hukuka Aykırı. İran'ın henüz bir saldırısı olmadığı için kesinlikle yasaktır.
Örf ve Adet Hukuku (Geniş / Caroline Yorumu)	Tehdit anlık, ezici ve başka çare bırakmamalıdır.	Tartışmalı / Büyük Olasılıkla Hukuka Aykırı. Nükleer silah geliştirme uzun soluklu bir süreç olduğu için "anlık tehdit" koşulunu karşılaması çok zordur.
Güncel "Son Fırsat" Yorumu (ABD Tezi)	Saldırıdan sonra karşılık verme imkanı kalmayacaksa tehdit anlık sayılır.	Son Derece Tartışmalı. Uluslararası toplumda genel kabul görmemiş bir yorumdur.

Uluslararası hukukun mevcut kuralları ve yerleşik yorumları çerçevesinde, ABD'nin İran'ın nükleer silah üretmesini engellemek için tek taraflı olarak harekât yapmasının hukuka uygun bir dayanağı bulunmamaktadır. İran'ın programı bir tehdit olarak görülse de, bu tehdit BM Güvenlik Konseyi'nin devreye girmesini veya İsrail'in 1981'deki Osirak saldırısında olduğu gibi uluslararası kınamayı gerektiren bir durum olarak değerlendirilmektedir . Devletlerin, özellikle de ABD'nin bu kuralları zorlayan yeni yorumları ise uluslararası hukuk camiasında ciddi tartışmalara yol açmakta ve genel kabul görmemektedir.

• Uluslararası Adalet Divanı (UAD): UAD, bugüne kadar önleyici meşru müdafaa konusunda net bir karar vermemiştir . Ancak Nikaragua-ABD (1986) gibi önemli davalarda, meşru müdafaayı dar yorumlamış ve her zaman Caroline kriterlerindeki "zorunluluk (necessity)" ve "orantılılık (proportionality)" ilkelerine atıf yapmıştır .

• Doktrindeki Görüşler: Konu uzmanları arasında da tam bir görüş birliği yoktur. Bir kısım yazarlar (Ian Brownlie gibi) BM Şartı'nın lafzına sıkı sıkıya bağlı kalarak önleyici meşru müdafaanın hukuka aykırı olduğunu savunurken , diğer bir kısım (Yoram Dinstein gibi) ise "interceptive self-defence" gibi farklı kavramlar geliştirerek bu boşluğu doldurmaya çalışmıştır . Günümüzde en yaygın kabul gören orta yol, "anlık tehdit" koşulunun, teknolojik gelişmeler ışığında esnetilebileceği, ancak bunun çok istisnai durumlarda ve ağır ispat külfetiyle mümkün olabileceği yönündedir .

Özet Tablo

Hukuki Kavram	Tanım	Silah Üretimine Uygulanabilir mi?	Hukukiliği
Preventive War (Önleyici Savaş)	Uzun vadeli, belirsiz bir tehdidi ortadan kaldırmak için yapılan saldırı.	Evet. "X ülkesi 5 yıl sonra nükleer silah yapabilir" düşüncesi.	Kesinlikle Hukuka Aykırı . BM Şartı'nın 51. maddesine açıkça aykırıdır.
Anticipatory Self-Defence (Beklenen Meşru Müdafaa)	Saldırının başlamak üzere olduğu (anlık ve kaçınılmaz) durumlarda yapılan müdahale. (Caroline Kriterleri)	Zor. Füze rampalarının doldurulması gibi çok somut ve yakın bir tehdit olmalıdır. Sadece silah üretmek bu kapsama girmez.	Son derece tartışmalıdır. Kabul edilse bile koşulları (Caroline testi) çok ağırdır .
"Son Fırsat" Doktrini	ABD'nin önerdiği, anlık tehdit kavramının kitle imha silahlarına göre genişletilmiş yorumu.	Tartışmaya Açık. Savunucularına göre, silah üretiminin son aşaması ve diplomasinin tükendiği durumlarda uygulanabilir.	Çok daha tartışmalıdır. Uluslararası toplumun genel kabulünü görmemiştir ve "preventive war" ile arasındaki çizgi bulanıktır